به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ کتاب فقط وسیله‌ای برای یادگیری و افزایش اطلاعات نیست؛ می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگو، تجربه دنیای تازه، شناخت احساسات و تقویت پیوندهای عاطفی میان اعضای خانواده باشد. با این حال، در بسیاری از خانواده‌ها مطالعه همچنان فعالیتی فردی و گاه مختص دوران تحصیل تلقی می‌شود؛ در حالی که شکل‌گیری علاقه پایدار به کتاب، به فضایی نیاز دارد که در آن خواندن نه یک تکلیف اجباری، بلکه تجربه‌ای لذت‌بخش و مشترک باشد.
۲۴ آبان در تقویم کشور به عنوان روز کتاب، کتاب‌خوانی و کتابدار شناخته می‌شود و سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران نیز از ۲۳ تا ۳۰ آبان با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» برگزار می‌شود. این شعار فرصتی برای توجه دوباره به نقش کتاب در ارتباطات انسانی و به‌ویژه روابط خانوادگی فراهم می‌کند؛ چراکه گفت‌وگو درباره داستان‌ها، شخصیت‌ها و موضوعات کتاب می‌تواند اعضای خانواده را به یکدیگر نزدیک‌تر کند.
کودک پیش از آنکه خواندن بیاموزد، با کتاب آشنا می‌شود
تصور رایج این است که کتاب‌خوانی باید از زمانی آغاز شود که کودک توانایی خواندن و نوشتن پیدا می‌کند؛ اما آشنایی با کتاب می‌تواند از ماه‌های نخست زندگی شروع شود. نگاه‌کردن به تصاویر، شنیدن صدای والدین هنگام قصه‌گویی، لمس صفحات کتاب و تکرار واژه‌ها، همگی تجربه‌هایی هستند که کودک را به تدریج با دنیای کتاب پیوند می‌دهند.
بر اساس راهنمای یونیسف درباره پرورش علاقه کودکان به مطالعه، حتی روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه وقت‌گذراندن با کتاب می‌تواند به برانگیختن کنجکاوی کودک کمک کند. در این فرایند، والدین می‌توانند درباره تصاویر و شخصیت‌های داستان با فرزندشان صحبت کنند، از او بخواهند اتفاق بعدی داستان را حدس بزند و متناسب با سن و توانایی‌اش فرصت مشارکت در خواندن را فراهم کنند.
اهمیت این همراهی فقط به یادگیری واژه‌ها و تقویت مهارت زبانی محدود نمی‌شود. چارچوب مراقبت پرورش‌دهنده که با مشارکت سازمان جهانی بهداشت، یونیسف و دیگر نهادهای بین‌المللی تدوین شده، بر نقش تعامل پاسخ‌گو و محبت‌آمیز مراقبان در رشد شناختی، اجتماعی و عاطفی کودکان تأکید دارد. کتاب‌خوانی مشترک نیز یکی از فرصت‌های روزمره برای ایجاد چنین تعاملی است.
والدین؛ نخستین الگوی کتاب‌خوانی فرزندان
کودکان بیش از آنکه از توصیه‌های مستقیم تأثیر بپذیرند، رفتار بزرگ‌ترها را مشاهده و تقلید می‌کنند. اگر در خانه کتاب جایگاهی نداشته باشد و والدین بیشتر اوقات فراغت خود را صرف تلفن همراه و سرگرمی‌های دیجیتال کنند، انتظار علاقه‌مندی فرزندان به مطالعه چندان واقع‌بینانه نیست.
در مقابل، دیدن پدر یا مادری که برای مطالعه وقت می‌گذارد، درباره کتابی که خوانده صحبت می‌کند یا بخشی از داستان را برای دیگران می‌خواند، می‌تواند کتاب را به رفتاری طبیعی در زندگی خانوادگی تبدیل کند.
البته الگوی مطالعه در خانواده نباید به معنای تحمیل سلیقه والدین باشد. انتخاب کتاب متناسب با سن، علاقه و نیاز کودک اهمیت زیادی دارد. ممکن است کودکی به داستان‌های ماجراجویانه علاقه داشته باشد و کودک دیگری کتاب‌های علمی، حیوانات یا شعر را ترجیح دهد. احترام به این تفاوت‌ها، احتمال شکل‌گیری علاقه شخصی به مطالعه را افزایش می‌دهد.
کتاب‌خوانی مشترک؛ فرصتی برای گفت‌وگوی خانوادگی
یکی از ظرفیت‌های کمتر مورد توجه کتاب، فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگو میان والدین و فرزندان است. داستان‌ها موقعیت‌هایی را پیش روی کودکان قرار می‌دهند که می‌توانند درباره احساسات، تصمیم‌ها، دوستی، مسئولیت‌پذیری، ترس و حل مسئله صحبت کنند.
برای مثال، پس از خواندن یک داستان می‌توان از کودک پرسید اگر جای شخصیت اصلی بود چه تصمیمی می‌گرفت، چرا یکی از شخصیت‌ها رفتار خاصی داشته یا پایان دیگری برای داستان تصور می‌کند. چنین گفت‌وگوهایی به کودک فرصت می‌دهد دیدگاه خود را بیان کند و در عین حال، والدین نیز شناخت بیشتری از نگرانی‌ها، علایق و شیوه فکرکردن فرزندشان به دست آورند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز در توصیه‌های خود درباره کتاب‌خوانی خانوادگی، بر نقش خواندن با صدای بلند در ایجاد صمیمیت، تقویت مهارت‌های زبانی و رشد کودک تأکید کرده است. این نهاد توصیه می‌کند والدین حتی پس از آنکه فرزندشان خواندن را به‌تنهایی آموخت، کتاب‌خوانی مشترک را متوقف نکنند.
چرا اجبار، کودک را از کتاب دور می‌کند؟
تبدیل کتاب‌خوانی به تکلیف، تعیین تعداد صفحات اجباری، سرزنش کودک به دلیل مطالعه‌نکردن یا مقایسه او با دیگران ممکن است نتیجه‌ای برخلاف هدف والدین داشته باشد. زمانی که کودک کتاب را با فشار، نمره و تنبیه پیوند می‌دهد، احتمال دارد مطالعه را فعالیتی خسته‌کننده و تحمیلی بداند.
برای پرورش علاقه به کتاب، بهتر است کودک در انتخاب آثار مشارکت داشته باشد و فرصت داشته باشد درباره آنچه می‌خواند نظر بدهد. حتی خواندن کتاب‌های تصویری، داستان‌های طنز، شعر و کتاب‌های غیرداستانی متناسب با علاقه کودک نیز می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد.
همچنین لازم نیست تمام اعضای خانواده کتاب یکسانی بخوانند. گاهی اختصاص زمانی مشخص در طول روز که هر فرد کتاب یا متن مورد علاقه خود را مطالعه کند، می‌تواند به ایجاد یک عادت جمعی کمک کند. مهم‌تر از مدت مطالعه، استمرار و تجربه خوشایندی است که از آن در ذهن کودک باقی می‌ماند.
کتاب در خانه؛ از یک قفسه کوچک تا یک عادت ماندگار
ایجاد محیطی مناسب برای مطالعه الزاماً به خرید تعداد زیادی کتاب یا اختصاص اتاقی جداگانه نیاز ندارد. یک قفسه کوچک در دسترس کودکان، مراجعه منظم به کتابخانه عمومی، هدیه‌دادن کتاب به مناسبت‌های مختلف و اختصاص چند دقیقه از زمان پیش از خواب به قصه‌خوانی، از اقداماتی است که می‌تواند کتاب را وارد زندگی روزمره خانواده کند.
در کنار کتاب‌های چاپی، کتاب‌های صوتی و الکترونیکی نیز می‌توانند با توجه به شرایط خانواده و علاقه کودک مورد استفاده قرار گیرند؛ البته هیچ‌یک از این قالب‌ها نباید بهانه‌ای برای حذف گفت‌وگو و همراهی والدین شود. آنچه اهمیت دارد، ایجاد ارتباط معنادار میان کودک، محتوا و فردی است که او را در این تجربه همراهی می‌کند.
روز کتاب و کتاب‌خوانی فرصتی برای یادآوری این نکته است که پرورش نسل کتاب‌خوان تنها وظیفه مدرسه، کتابخانه یا نهادهای فرهنگی نیست. خانواده نخستین محیطی است که در آن نگرش کودک به دانایی، یادگیری و مطالعه شکل می‌گیرد. اگر کتاب در خانه دیده شود، درباره آن گفت‌وگو شکل بگیرد و مطالعه به تجربه‌ای مشترک و لذت‌بخش تبدیل شود، احتمال آنکه کودک در سال‌های بعد نیز با کتاب همراه بماند، بیشتر خواهد شد. کتاب‌خوانی را نمی‌توان فقط با سفارش و توصیه به نسل آینده منتقل کرد؛ این عادت باید پیش از هر چیز در زندگی امروز خانواده‌ها حضور داشته باشد.